Παιδιά και ανάπτυξη του εγκεφάλου: Τι γνωρίζουμε για τη μάθηση των παιδιών.Μέρος πρώτο.

Όπως συμβαίνει και με την κατασκευή ενός σπιτιού,ο εγκέφαλος χτίζεται πάνω σε γερά θεμέλια. Αυτή η διαδικασία ξεκινάει πριν τη γέννηση και είναι πολύ σημαντική κατά τη διάρκεια των πρώτων χρόνων της ζωής. Τα εγκεφαλικά κύτταρα είναι τα  «ακατέργαστα υλικά» και οι εμπειρίες και οι σχέσεις του παιδιού βοηθούν στο χτίσιμο, τοποθετούν την καλωδίωση και βάφουν τους τοίχους. Η κληρονομικότητα καθορίζει τον βασικό αριθμό των νευρώνων (εγκεφαλικών κυττάρων) με τον οποίο γεννιούνται τα παιδιά και την αρχική τους διάταξη.

Κατά τη γέννηση ένας βρεφικός εγκέφαλος περιέχει 100 δισεκατομμύρια νευρώνες, τόσα περίπου νευρικά κύτταρα όσα και αστέρια στον γαλαξία,και σχεδόν όλους τους νευρώνες που θα έχει ποτέ. Ο εγκέφαλος ξεκινά να σχηματίζεται πριν τη γέννηση, τρεις εβδομάδες μετά τη σύλληψη. Πριν τη γέννηση, ο εγκέφαλος παράγει  τρισεκατομμύρια νευρώνες και συνάψεις (οι συνδέσεις ανάμεσα στα εγκεφαλικά κύτταρα), ποσό πολύ μεγαλύτερο από αυτό που χρειάζεται. Κατά τη διάρκεια των πρώτων χρόνων της ζωής, ο εγκέφαλος υπόκειται σε μια σειρά εκπληκτικών αλλαγών. Οι νευρώνες είναι παρόντες κατά τη γέννηση όπως και κάποιες συνάψεις. Καθώς οι νευρώνες ωριμάζουν, όλο και περισσότερες συνάψεις δημιουργούνται. Στη γέννηση οι συνάψεις ανά νευρώνα είναι 2500, αλλά ως την ηλικία των τριών ετών είναι περίπου 15.000 ανά νευρώνα. Ο εγκέφαλος  εξαλείφει τις συνδέσεις που χρησιμοποιούνται σπάνια ή δε χρησιμοποιούνται ποτέ, διαδικασία η οποία αποτελεί φυσικό κομμάτι της εγκεφαλικής ανάπτυξης.

«Τα παράθυρα ευκαιρίας» είναι ευαίσθητες περίοδοι στη ζωή των παιδιών, κατά τις οποίες προκύπτουν συγκεκριμένα είδη μάθησης. Για παράδειγμα, οι επιστήμονες έχουν καθορίσει ότι οι οπτικοί νευρώνες ξεκινούν να στέλνουν μηνύματα με μεγάλη ταχύτητα σε ηλικία 2 -4 μηνών και βρίσκονται στο ζενίθ της έντασής τους στους 8 μήνες. Δεν αποτελεί σύμπτωση ότι τα μωρά αρχίζουν να προσέχουν τον κόσμο σε αυτή την ηλικία.

Οι επιστήμονες πιστεύουν ότι η γλώσσα μαθαίνεται πιο εύκολα κατά τα 10 πρώτα έτη της ζωής. Κατά τη διάρκεια αυτών των χρόνων  τα κυκλώματα στον εγκέφαλο των παιδιών συνδέονται με τον ήχο της γλώσσας τους. Η διαρκής έκθεση ενός παιδιού στον λόγο βοηθάει ξεκάθαρα το μυαλό του να χτίσει τις νευρωνικές συνδέσεις που αργότερα θα χρειαστούν προκειμένου να μάθει περισσότερες λέξεις.

Η γλώσσα μαθαίνεται με ποικίλους τρόπους,όπως είναι μια καθημερινή συζήτηση, τα τραγούδια,το διάβασμα,η μουσική,τα παραμύθια και άλλα πολλά.

Τα αρχικά ερεθίσματα καθορίζουν τον τρόπο με τον οποίο τα παιδιά θα μάθουν και θα επικοινωνήσουν με τους άλλους κατά τη διάρκεια όλης της ζωής τους. Οι εμπειρίες ενός παιδιού,καλές ή άσχημες, επηρεάζουν τις συνδέσεις στον εγκέφαλό του και το νευρικό του σύστημα. Οι σχέσεις αγάπης με στοργικούς ενήλικες κινητοποιούν τον παιδικό εγκέφαλο,δημιουργώντας νέες συνάψεις και ενισχύοντας τις ήδη υπάρχουσες. Οι συνδέσεις που χρησιμοποιούνται γίνονται μόνιμες.

Το άγχος μπορεί να γίνει «τοξικό» όταν ένα παιδί έχει συχνές ή μακρόχρονες εμπειρίες κακοποίησης, αμέλειας ή φτώχειας χωρίς ενήλικη στήριξη. Όταν υπάρχουν ενήλικες να στηρίξουν το παιδί και να το βοηθήσουν να αντιμετωπίσει το άγχος, οι αγχογόνοι παράγοντες μπορεί να γίνουν ανεκτοί. Παραδείγματα ανεκτού στρες περιλαμβάνουν την απώλεια κάποιου αγαπημένου προσώπου, ασθένεια ή τραυματισμό ή φτώχεια με την προϋπόθεση ότι ένας στοργικός ενήλικας βοηθάει το παιδί να προσαρμοστεί. Κάποια είδη άγχους, επίσης, θεωρούνται θετικά, όπως όταν υπάρχει ένας μικρός φόβος ή κάποια θλίψη ή οι καθημερινές προκλήσεις. Στις περιπτώσεις θετικού στρες, το σύστημα μπορεί να επιστρέψει σε μια ήρεμη κατάσταση σε ένα σχετικά σύντομο χρονικό διάστημα. Όταν τα παιδιά έρχονται αντιμέτωπα με φυσικό ή συναισθηματικό στρες ή τραύμα, παράγεται η ορμόνη κορτιζόλη καθώς ο εγκέφαλος στέλνει σήμα από τον υποθάλαμο στον φλοιό των επινεφριδίων, ο οποίος είναι ένας αδένας πάνω από τα νεφρά. Υψηλά επίπεδα κορτιζόλης μπορούν να προκαλέσουν το θάνατο εγκεφαλικών κυττάρων και μειώνουν τις συνδέσεις ανάμεσα στα κύτταρα σε συγκεκριμένες περιοχές του εγκεφάλου, βλάπτοντας τα ζωτικά εγκεφαλικά κυκλώματα. Με άλλα λόγια, η καλωδίωση του σπιτιού μπορεί να χαλάσει ή να είναι ημισυνδεδεμένη αν ένα παιδί εκτίθεται σε επαναλαμβανόμενο και μακροχρόνιο άγχος, χωρίς την παρουσία κάποιου ενήλικα που ενδιαφέρεται. Τα βρέφη με ισχυρούς συναισθηματικούς δεσμούς με τους γονείς ή όποιους τα φροντίζουν εμφανίζουν σταθερά χαμηλότερα επίπεδα κορτιζόλης στον εγκέφαλό τους.

Ο εγκέφαλος εν συντομία

Δομή του εγκεφάλου

Ο εγκέφαλος αποτελεί μέρος του κεντρικού νευρικού συστήματος και διαδραματίζει έναν ρόλο αποφασιστικής σημασίας στον έλεγχο πολλών σωματικών λειτουργιών, συμπεριλαμβανομένων των εκούσιων δραστηριοτήτων (όπως το βάδισμα ή η ομιλία) και των ακούσιων (όπως η αναπνοή ή το άνοιγμα και κλείσιμο των βλεφάρων). Ο εγκέφαλος έχει δύο ημισφαίρια και κάθε ημισφαίριο έχει τέσσερις λοβούς. Κάθε λοβός έχει κάποιες αύλακες ή σχισμές. Αυτές δεν ωριμάζουν ταυτόχρονα. Οι χημικές ουσίες που προάγουν την ανάπτυξη του εγκεφάλου απελευθερώνονται σε κύματα και ως αποτέλεσμα  οι διαφορετικές περιοχές του εγκεφάλου εξελίσσονται με μια προβλέψιμη ακολουθία. Η χρονική στιγμή που εμφανίζονται αυτές οι αλλαγές εξηγεί, εν μέρει, γιατί υπάρχουν συγκεκριμένες χρονικές περίοδοι για συγκεκριμένα είδη μάθησης και ανάπτυξης. Διαφορετικά μέρη του εγκεφάλου ελέγχουν διαφορετικά είδη λειτουργιών. Οι περισσότερες δραστηριότητες που θεωρούμε “εγκεφαλικές”, όπως ο προγραμματισμός και η μνήμη, ελέγχονται από τον εγκεφαλικό φλοιό. Άλλα μέρη του εγκεφάλου, επίσης, όπως ο ιππόκαμπος, ο υποθάλαμος, η αμυγδαλή και ο βασικός πρόσθιος εγκέφαλος παίζουν ρόλο στη μνήμη και τη μάθηση. Ο υποθάλαμος και η αμυγδαλή σχετίζονται, επίσης, με την αντίδραση στο στρες και τον έλεγχο των συναισθημάτων.

Οι βασικές δομικές μονάδες του εγκεφάλου είναι  τα εξειδικευμένα νευρικά κύτταρα τα οποία αποτελούν το κεντρικό νευρικό σύστημα: οι νευρώνες. Τα νευρικά κύτταρα πολλαπλασιάζονται πριν τη γέννηση. Για την ακρίβεια ,ο εγκέφαλος ενός εμβρύου παράγει τον διπλάσιο αριθμό νευρώνων από αυτόν που τελικά θα χρειαστεί -μια δικλείδα ασφαλείας που εξασφαλίζει στα νεογέννητα την μέγιστη δυνατότητα να έρθουν στη ζωή με υγιείς εγκεφάλους. Οι περισσότεροι από τους πλεονάζοντες νευρώνες χάνονται στη μήτρα. Κατά τη γέννηση, ένα βρέφος έχει περίπου 100 δισεκατομμύρια εγκεφαλικά κύτταρα. Κάθε νευρώνας έχει έναν άξονα (συνήθως μόνο έναν). Ο άξονας είναι μία ίνα “πομπός” που στέλνει νευρικά ερεθίσματα σε άλλους νευρώνες. Κάθε νευρώνας έχει επίσης πολλούς δενδρίτες  -κοντές τριχοειδείς ίνες που λειτουργούν ως δέκτες και λαμβάνουν ερεθίσματα από τους άλλους νευρώνες. Με αυτόν τον τρόπο, οι νευρώνες είναι τέλεια κατασκευασμένοι ώστε να δημιουργούν συνδέσεις.

Καθώς ένα παιδί μεγαλώνει, ο αριθμός νευρώνων παραμένει σχετικά σταθερός, αλλά κάθε κύτταρο αναπτύσσεται και γίνεται μεγαλύτερο και βαρύτερο.Ο πολλαπλασιασμός των δενδριτών ευθύνεται για μέρος της ανάπτυξής του. Οι δενδρίτες διακλαδώνονται, σχηματίζοντας “δέντρα από δενδρίτες” που μπορούν να λαμβάνουν σήματα από άλλους νευρώνες.

Οι συνδέσεις μεταξύ εγκεφαλικών κυττάρων

Κατά τη γέννηση ο ανθρώπινος εγκέφαλος βρίσκεται σε ημιτελή κατάσταση. Τα περισσότερα από τα 100 δισεκατομμύρια νευρικά κύτταρα δεν είναι ακόμα συνδεδεμένα σε δίκτυα. Ο σχηματισμός και η ενίσχυση αυτών των συνδέσεων είναι οι βασικές εργασίες της αρχικής εγκεφαλικής ανάπτυξης. Οι συνδέσεις ανάμεσα στους νευρώνες σχηματίζονται καθώς το παιδί που αναπτύσσεται αποκτά εμπειρίες από τον κόσμο που το περιβάλλει και δημιουργεί δεσμούς με τους γονείς του,άλλα μέλη της οικογένειας και γενικότερα όσους ασχολούνται με τη φροντίδα του

Την πρώτη δεκαετία της ζωής,ο παιδικός εγκέφαλος σχηματίζει τρισεκατομμύρια συνδέσεις ή συνάψεις. Οι άξονες συνδέονται με τους δενδρίτες και χημικές ουσίες που ονομάζονται νευροδιαβιβαστές βοηθούν στην αποστολή μηνυμάτων -ερεθισμάτων διαμέσου των συνάψεων. Κάθε νευρώνας μπορεί να συνδέεται με 15.000 άλλους νευρώνες σχηματίζοντας ένα δίκτυο νευρικών οδών εξαιρετικά πολύπλοκο. Αυτό το ανεπτυγμένο δίκτυο ονομάζεται κάποιες φορές “κύκλωμα”.Καθώς οι νευρώνες ωριμάζουν,όλο και περισσότερες συνάψεις δημιουργούνται.

Κατά τη γέννηση ο αριθμός των συνάψεων ανά νευρώνα είναι 2500, αλλά ως την ηλικία των 2 ή 3 ετών είναι 15000 ανά νευρώνα. Αυτό είναι σα να να έχεις 100 φίλους στο facebook και να φτάνεις τους 600 και κάθε ένας από αυτούς να έχει με τη σειρά του 600 φίλους. Το νευρικό δίκτυο εξαπλώνεται ραγδαία. Όταν κάποιες συνδέσεις δε χρησιμοποιούνται συχνά εξαφανίζονται. Για αυτό το λόγο η εμπειρία παίζει πολύ σημαντικό ρόλο στην “καλωδίωση” του εγκεφάλου ενός μικρού παιδιού. Η ανάπτυξη του εγκεφάλου δε σταματάει μετά την πρώτη παιδική ηλικία αλλά αυτή η περίοδος είναι το θεμέλιο πάνω στο οποίο ο εγκέφαλος συνεχίζει να χτίζεται. Αυτά τα πρώτα χρόνια είναι κρίσιμα για την ανάπτυξη που συνεχίζεται στην παιδική, εφηβική και ενήλικη ζωή.


 

Από την : Judith Graham, Extension human development specialist.
Διόρθωση :  Leslie A. Forstadt, Ph.D. Child and Family Development Specialist.
Πηγή :http://umaine.edu/publications
Πηγές για τη συγγραφή του άρθρου:
Shonkoff, J.P., & Phillips, D.A. (Eds). (2000). From Neurons to Neighborhoods: The Science of Early Childhood DevelopmentNational Academies’ Press. Retrieved from http://www.nap.edu/catalog/9824.html
Shore, R. (1997). Rethinking the Brain: New Insights into Early Development. New York, NY: Families and Work Institute, pp. 16-17.
 Φωτογραφία : Corpus-inside-the-Brain-III-by-Ton-Haex-on-Flickr.

Μοιραστείτε το